Pracownicy podlegają wstępnym, okresowym oraz kontrolnym badaniom lekarskim. Orzeczenie lekarskie stwierdzające brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku jest warunkiem dopuszczenia pracownika do pracy.

Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego, stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. Natomiast pracownik obowiązany jest poddawać się wstępnym, okresowym i kontrolnym oraz innym zaleconym badaniom lekarskim oraz stosowania się do wskazań lekarskich.

W wyroku Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z 2002-12-18, I PK 44/02 (Opubl: OSNAPiUS, rok 2003, nr 6) - przyjęto następującą tezę: „Aktualnym orzeczeniem lekarskim w rozumieniu art. 229 § 4 KP jest orzeczenie stwierdzające stan zdrowia pracownika w dacie, w której pracownik ma być dopuszczony do pracy. Zachowuje ono aktualność w okresie w nim wymienionym, jednak staje się nieaktualne w przypadku wystąpienia w tym okresie zdarzeń, które mogą wskazywać na zmianę stanu zdrowia pracownika”.

Wymagania dotyczące sposobu i zakresu przeprowadzania badań lekarskich pracowników określa rozporządzenie Ministra Zdrowia i Opieki Społecznej z 30 maja 1996 r. w sprawie przeprowadzania badań lekarskich pracowników, zakresu profilaktycznej opieki zdrowotnej nad pracownikami oraz orzeczeń lekarskich wydawanych do celów przewidzianych w Kodeksie pracy. (Dz.U. Nr 69, poz. 332 z późn. zm.).

Zakres badań profilaktycznych określają wskazówki metodyczne w sprawie przeprowadzania badań profilaktycznych pracowników stanowiące załącznik nr 1 do rozporządzenia, przy czym zakres tych badań może zostać poszerzony przez lekarza je przeprowadzającego o dodatkowe specjalistyczne badania konsultacyjne oraz badania dodatkowe, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne dla prawidłowej oceny stanu zdrowia osoby przyjmowanej do pracy lub pracownika. W takiej sytuacji specjalistyczne badania konsultacyjne oraz badania dodatkowe stanowią część badania profilaktycznego.

Przykładowo - badania do pracy na wysokości. Przeprowadza się je z uwzględnieniem pracy na wysokości do 3 m oraz powyżej 3 m. Podczas badań wstępnych i okresowych do pracy na wysokości do 3 m wykonuje się badania ogólne i w zależności od wskazań - neurologiczne, okulistyczne, otolaryngologiczne oraz badania pomocnicze - w zależności od wskazań. Badania wstępne do pracy powyżej 3 m obejmują badania ogólne, neurologiczne, okulistyczne i otolaryngologiczne z oceną błędników oraz w zależności od wskazań – badania pomocnicze. Natomiast podczas przeprowadzania badań okresowych do pracy powyżej 3 m pomija się ocenę błędników podczas badań laryngologicznych.

Celem przeprowadzenia wstępnych badań lekarskich jest stwierdzenie istnienia lub braku przeciwwskazań zdrowotnych do wykonywania pracy na określonym stanowisku. Wstępnym badaniom lekarskim podlegają:

• osoby przyjmowane do pracy,
• pracownicy młodociani przenoszeni na inne stanowiska pracy,
• pracownicy przenoszeni na stanowiska pracy, na których występują czynniki szkodliwe dla zdrowia lub warunki uciążliwe.

Pracownik musi poddać się wstępnym badaniom lekarskim każdorazowo przed podjęciem kolejnego zatrudnienia. Nie jest ważne, czy posiada on aktualne badania z poprzedniego zakładu pracy. Badaniom wstępnym nie podlegają jednak osoby przyjmowane ponownie do pracy u danego pracodawcy na to samo stanowisko lub na stanowisko o takich samych warunkach pracy, na podstawie kolejnej umowy o pracę zawartej bezpośrednio po rozwiązaniu lub wygaśnięciu poprzedniej umowy o pracę z tym pracodawcą.

Okresowe badania lekarskie przeprowadzane są w celu ustalenia zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku. Badania okresowe powinny być wykonywane w różnych przedziałach czasowych, określonych w zależności od konkretnych narażeń występujących w środowisku pracy oraz od dokonanej oceny stanu zdrowia pracownika. Biorąc za przykład badania do pracy na wysokości do 3 m – okresowe badania lekarskie powinny być wykonywane co 3-5 lat. Natomiast do wykonywania pracy na wysokości powyżej 3 m – badania okresowe powinny być wykonywane z częstotliwością co 2-3 lata, a w przypadku pracowników powyżej 50 roku życia – co rok.

Lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne może wyznaczyć krótszy termin następnego badania, jeżeli stwierdzi, że jest to niezbędne do prawidłowej oceny stanu zdrowia pracownika. Termin badania okresowego powinien zostać określony w zaświadczeniu lekarskim wydanym po badaniu wstępnym lub badaniu okresowym. W przypadku zmiany pracodawcy termin ważności zaświadczenia wydanego w czasie zatrudnienia u poprzedniego pracodawcy traci ważność.

Szczególne przypadki przeprowadzania badań okresowych określa art. 229 § 5 k.p. nakładając na pracodawcę obowiązek zapewnienia pracownikom za¬trudnionym w warunkach narażenia na oddziaływanie substancji rako¬twórczych lub pyłów zwłókniających badania lekarskie także:

• po zaprzesta¬niu pracy w kontakcie z tymi substancjami, czynnikami lub pyłami,
• po rozwiązaniu stosunku pracy, jeżeli zainteresowana osoba zgłosi wniosek o objęcie takimi badaniami. 

Należy podkreślić, że badania po rozwiązaniu stosunku pracy nie są przeprowadzane automatycznie, lecz wyłącznie na wniosek byłego pracownika. Badania te mają na celu uzyskanie zaświadczenia o ewentualnym niekorzystnym stanie zdrowia, co może być wykorzystane w postępowaniu dotyczącym uzyskania świadczeń związanych z chorobą zawodową.

Szczególnym rodzajem badań są badania kontrolne, które powinny być wykonane w odniesieniu do pracowników, w stosunku do których orzeczono czasową niezdolność do pracy z powodu choroby na czas co najmniej 30 dni. Powrót do pracy tych pracowników wymaga ponownej oceny zdolności do jej wykonywania. Chodzi w tym przypadku jedynie o niezdolność spowodowaną chorobą, a nie na przykład koniecznością sprawowania opieki nad chorym dzieckiem. Celem takich badań jest ustalenie zdolności do wykonywania pracy na dotychczasowym stanowisku.

Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 21.09.2001 r. (I PKN 639/00, OSNP 2003/17/415) – „Pracodawca jest obowiązany skierować na badanie kontrolne swojego pracownika po wyczerpaniu się jego okresu zasiłku chorobowego, a który po upływie tego okresu stawił się do pracy i zgłosił gotowość do jej wykonywania”.

Okresowe i kontrolne badania lekarskie przeprowadza się w miarę możliwości w godzinach pracy. Nie jest to jednak równoznaczne z udzieleniem pracownikowi całego dnia wolnego. Za czas niewykonywania pracy w związku z przeprowadzonymi badaniami pracownik zachowuje prawo do wynagrodzenia, a w razie przejazdu na te badania do innej miejscowości przysługują mu należności na pokrycie kosztów przejazdu według zasad obowiązujących przy podróżach służbowych.

Badania profilaktyczne przeprowadza się na podstawie skierowania wydanego przez pracodawcę i na jego koszt. Skierowanie powinno zawierać:

• określenie rodzaju badania profilaktycznego, jakie ma być wykonane,
• w przypadku osób przyjmowanych do pracy lub przenoszonych na inne stanowiska pracy określenie stanowiska pracy, na którym dana osoba ma być zatrudniona; w tym przypadku pracodawca może wskazać w skierowaniu dwa lub więcej stanowisk pracy, w kolejności odpowiadającej potrzebom zakładu,
• w przypadku pracowników – określenie stanowiska pracy, na którym pracownik jest zatrudniony,
• informacje o występowaniu na stanowisku lub stanowiskach pracy czynników szkodliwych dla zdrowia lub warunków uciążliwych oraz aktualne wyniki badań i pomiarów czynników szkodliwych dla zdrowia wykonanych na tych stanowiskach.
  Badanie profilaktyczne kończy się orzeczeniem lekarskim stwierdzającym:

• brak przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku pracy lub,
• przeciwwskazania zdrowotne do pracy na określonym stanowisku pracy.

Po przeprowadzeniu badania lekarz wydaje orzeczenie w formie zaświadczenia, stwierdzające brak przeciwwskazań zdrowotnych do pracy na określonym stanowisku pracy lub istnienie takich przeciwwskazań.

W przypadku gdy lekarz wykonujący badanie orzeknie przeciwwskazania zdrowotne dla pracownika do pracy na określonym stanowisku, wówczas:

• nie można tej osoby zatrudnić na stanowisku, jakie pracodawca określił w skierowaniu,
• osobę, która jest pracownikiem, pracodawca musi przenieść na inne stanowisko, odpowiednie ze względu na jego stan zdrowia.

Pracownik lub pracodawca, który nie godzi się z treścią wydanego zaświadczenia, może wystąpić w ciągu 7 dni od dnia wydania zaświadczenia, za pośrednictwem lekarza, który wydał to zaświadczenie, z wnioskiem o przeprowadzenie ponownego badania. Ponowne badanie przeprowadza się w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy właściwym ze względu na miejsce świadczenia pracy lub siedzibę jednostki organizacyjnej, w której jest zatrudniony pracownik. Gdy kwestionowane zaświadczenie zostało wydane przez lekarza zatrudnionego w wojewódzkim ośrodku medycyny pracy – w najbliższej jednostce badawczo-rozwojowej w dziedzinie medycyny pracy. Ponowne badanie powinno być przeprowadzone w ciągu 14 dni od dnia złożenia wniosku i ustalone na jego podstawie orzeczenie jest ostateczne.

Dopuszczenie do pracy pracownika nielegitymującego się aktualnym orzeczeniem lekarskim o braku przeciwwskazań do wykonywania pracy na określonym stanowisku, a także zatrudnianie pracownika na stanowisku pracy wbrew przeciwwskazaniom określonym w orzeczeniu lekarskim stanowi wykroczenie przeciwko prawom pracownika z art. 283 § 1 k.p., zagrożone karą od 1000 zł do 30 000 zł.

„Dopuszczenie do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonych stanowiskach w rozumieniu art. 229 § 4 K.p., może stanowić przyczynę zewnętrzną wypadku przy pracy w rozumieniu ustawy wypadkowej” (por. wyrok Sądu Najwyższego z 17.11.2000 r. UKN 49/00, OSNP 2002/11/275 – chociaż wyrok ten został wydany przed wejściem obecnej ustawy wypadkowej z 2002 r. , to jednak zachował aktualność).

Autor: Grzegorz Mazurek
Dla: Portal budowlany Jak To Zbudować